جمال رضايى

170

بيرجندنامه ( فارسى )

محدودهء شهر قرار داشتند و يا دارند . علاوه‌بر آن‌ها سه « بند » هم در داخل شهر بود كه نوع آن‌ها به‌كلّى با بندهاى يادشده متفاوت بود . اين‌ها در حقيقت « بند » به معنى كلمه نبودند و كسى آن‌ها را « نبسته » بود بلكه چاله‌هاى بسيار بزرگى بودند كه آبريز كوچه‌هاى مجاور خود بودند ولى چون در كنارهء « رود » واقع بودند آن‌ها را از آب سيل هم پر مىكردند و پس از آن‌كه گل‌ولاى آن‌ها ته‌نشين مىشد و آب زلال مىگشت براى شست‌وشو و ريخت‌وپاش از آب آنها استفاده مىشد و هنگامى كه آب آن‌ها تمام و كف « چاله » خشك مىگشت معمولا در آن‌ها خربزه و هندوانه مىكاشتند و سودى ديگر از آن‌ها مىبردند . اين بندها ديگر وجود ندارند و هرسه از ميان رفته‌اند و در جاى آن‌ها خيابان و پاساژ و مغازه و مدرسه و . . . ايجاد شده است . اين سه بند عبارت بودند از : 1 - 3 - بند خيرآباد ( بند خيرابا [ د ] bande xeyraba [ d ] ) : در شمالىترين قسمت « رود شور » و در كنارهء شمالى آن زمين گود بزرگى وجود داشت كه آبريز كوچه‌هاى شمالى و شمال شرقى محلّهء « خيرآباد » بود و نيز آن را از آب سيل پر مىكردند و وقتى كه گل‌ولاى آب‌ها در آن ته‌نشين مىشد و آب « زلال » مىگشت آب‌انبارى را كه در كنار آن واقع و به نام « آب‌انبار خيرآباد » معروف بود از آن آب پر مىكردند و مردم از آبى كه در آن مىماند تا مدّتها براى شست‌وشو و ريخت‌وپاش استفاده مىنمودند و پس از آن‌كه آب آن تمام مىشد و كف « چاله » خشك مىگشت در آن خربزه و هندوانه مىكاشتند . در بيرجند به اين « آبگير » بزرگ هم « بند » مىگفتند و آن را « بند خيرآباد » مىناميدند . اين بند در ساخت و سازهاى بعدى شهر از ميان رفته و اكنون در جاى آن يك كوچه عريض و تعدادى مغازه و ساختمان ايجاد و احداث شده است . 2 - 3 - بند حاجى محمّد جعفر ( بند هاجى مد جافر bande haji mad jafar ) : اين « بند » گودال بسيار بزرگ و ژرفى بود كه نزديك به دويست متر درازا و پنجاه متر پهنا و چندين متر ژرفا داشت و در شمال غربى بازارى به همين نام واقع و آبريز كوچه‌هاى پيرامون خود و شيب شمالى تپّهء شهر بود و مجرايى و آبراهى به‌سوى « رود » داشت كه از آب سيل نيز به آن آب مىرساندند . اين « بند » پس از زمستان و بهار تا مدّتى آب داشت و مردم از آب آن براى شست‌وشو و ريخت‌وپاش استفاده مىكردند و پس از آن‌كه خشك مىگشت در آن خربزه و هندوانه مىكاشتند . امروز آن چالهء بزرگ يا « بند » برجاى نمانده و آن را پر كرده‌اند و